روش مومیایی کردن (Mummification): راهنمای کامل تکنیک ها و تاریخچه

مومیایی کردن چیست و هدف اصلی آن چه بود؟

مومیایی کردن به مجموعه ای از روش های عمدی یا طبیعی گفته می شود که طی آن بافت های بدن یک موجود زنده پس از مرگ، در برابر تجزیه و پوسیدگی محافظت می شوند. هدف اصلی این فرایند در تمدن های باستانی، صرفاً حفظ کالبد فیزیکی نبود، بلکه یک ضرورت مذهبی و معنوی به شمار می رفت.

در باور مصریان باستان، انسان از چندین جزء تشکیل شده بود که یکی از مهم ترین آن ها کا (Ka) یا نیروی حیاتی و با (Ba) یا شخصیت فرد بود. برای اینکه این اجزا بتوانند پس از مرگ به بدن بازگردند و فرد در زندگی ابدی شرکت کند، کالبد فیزیکی باید به شکلی سالم و شناختنی باقی می ماند. بنابراین، مومیایی کردن پلی بود بین جهان مادی و جهان معنوی، و شکست در این فرایند به معنای نابودی ابدی روح تلقی می شد.

تاریخچه مومیایی کردن در تمدن های مختلف جهان

اگرچه نام مصر باستان بیش از هر جای دیگری با مومیایی گره خورده است، اما شواهد باستان شناسی نشان می دهد که این پدیده در نقاط مختلف جهان و به شکل های متفاوتی رخ داده است.

مصر باستان؛ اوج هنر و آیین مومیایی سازی

مصریان باستان فرایند مومیایی کردن را از حدود سال ۳۰۰۰ پیش از میلاد آغاز کردند. این فرایند در طول هزاران سال تکامل یافت و از دفن ساده در شن های داغ بیابان که به طور طبیعی بدن را خشک می کرد، به یک صنعت پیچیده و پرهزینه تبدیل شد. در دوران پادشاهی نوین، مومیایی کردن به اوج ظرافت خود رسید و فقط فرعون ها و اشراف توانایی پرداخت هزینه های سنگین آن را داشتند. مواد مورد استفاده مانند رزین های وارداتی از سرزمین پونت، پارچه های کتان مرغوب و جواهرات تزئینی، نشان دهنده جایگاه اجتماعی فرد متوفی بود.

تمدن چینکورو در آمریکای جنوبی؛ پیشگامان ناشناخته

بسیاری از مردم تصور می کنند مصریان مخترع مومیایی هستند، اما تمدن چینکورو در سواحل بیابان آتاکاما در شیلی و پرو امروزی، حدود ۲۰۰۰ سال قبل از مصریان این کار را انجام می دادند. مومیایی های چینکورو که به حدود ۷۰۰۰ سال پیش از میلاد بازمی گردند، اغلب شامل کودکان و جنین ها نیز می شدند. روش آن ها متفاوت بود؛ آن ها پوست را جدا می کردند، استخوان ها را تمیز می کردند، حفره ها را با مواد گیاهی و خاکستر پر می کردند و سپس پوست را با خمیر خاکستر بازسازی می کردند.

ایران باستان و مومیایی های طبیعی

در ایران باستان و آیین زرتشت، تماس جسد مرده با خاک مقدس یا آتش ناپاک تلقی می شد. بنابراین، اجساد را در برج های خاموشان یا دخمه قرار می دادند تا پرندگان گوشتخوار آن ها را بخورند و استخوان ها پس از مدتی در چاه مرکزی جمع آوری می شدند. با این حال، شرایط خاص محیطی در برخی مناطق ایران منجر به مومیایی های طبیعی شده است. معروف ترین نمونه آن مرد نمکی زنجان است که در معدن نمک همت آباد کشف شد. نمک به عنوان یک عامل خشک کننده قوی، بافت های بدن، موها و حتی محتویات معده این فرد را که مربوط به دوره هخامنشی است، به طور شگفت انگیزی حفظ کرده است.

سوگوشینبوتسو؛ مومیایی خودخواسته در ژاپن

در ژاپن فئودال، برخی از راهبان بودایی فرقه شینگون فرایندی به نام سوگوشینبوتسو را انجام می دادند. این یک فرایند مومیایی شدن تدریجی و خودخواسته بود. راهب به مدت هزار روز فقط از دانه های کاج، ریشه ها و پوست درختان تغذیه می کرد تا چربی بدن خود را از بین ببرد. سپس به مصرف صمغ درخت سمی اوروشی می پرداخت که هم بدن را در برابر پوسیدگی مقاوم می کرد و هم به عنوان چای دفع سموم عمل می نمود. در نهایت، راهب در یک محفظه سنگی کوچک زنده به گور می شد و تا زمان مرگ به مدیتیشن و زنگ زدن ادامه می داد.

مراحل دقیق و تکنیک های مومیایی کردن در مصر باستان

فرایند مومیایی کردن در مصر باستان یک آیین مقدس ۷۰ روزه بود که توسط کاهنان متخصص و تحت نظارت کسی که نقاب آنوبیس خدای مردگان را بر چهره داشت، انجام می شد. این مراحل به دقت طراحی شده بودند تا رطوبت را از بدن خارج کرده و از رشد باکتری ها جلوگیری کنند.

علم پشت مومیایی کردن: چرا اجساد هزاران سال دوام می آورند؟

دوام مومیایی ها تصادفی نیست و بر پایه اصول علمی دقیقی استوار است که مصریان باستان به صورت تجربی به آن دست یافته بودند.

• حذف رطوبت: باکتری ها و قارچ های تجزیه کننده برای رشد به آب نیاز دارند. ناترون با خاصیت اسمزی قوی، آب را از سلول ها بیرون می کشد و محیط را برای میکروارگانیسم ها نامناسب می کند.
• خاصیت ضد میکروبی رزین ها: صمغ ها و رزین های استفاده شده در پیچیدن پارچه ها، دارای ترکیبات فنلی و ضد باکتریایی هستند که مانند یک لایه محافظ شیمیایی عمل می کنند.
• ممانعت از ورود اکسیژن: لایه های متعدد پارچه و موم، دسترسی اکسیژن به بافت ها را به حداقل می رسانند و فرایند اکسیداسیون و تجزیه هوازی را متوقف می کنند.

تکنیک های مدرن حفظ جسد و تفاوت آن با مومیایی باستانی

امروزه نیاز به حفظ جسد بیشتر جنبه های علمی، آموزشی و گاهی نمایشی دارد تا مذهبی. تکنیک های مدرن با استفاده از دانش شیمی و آناتومی، روش های پایدارتری را ارائه می دهند.

آمبالming شیمیایی

این رایج ترین روش در تشریح جناه و مراسم خاکسپاری در بسیاری از کشورها است. در این روش، خون از سیستم عروقی خارج شده و با مایعات نگهدارنده که معمولاً حاوی فرمالدئید، متانول و اتانول هستند جایگزین می شود. این مواد پروتئین های بدن را منعقد کرده و رشد باکتری ها را متوقف می کنند. تفاوت اصلی آن با مومیایی این است که آمبالming برای حفظ موقت طراحی شده است، نه هزاران سال.

پلاستینیشن

این تکنیک انقلابی در دهه ۱۹۷۰ توسط گونتر فون هاگنس اختراع شد. در پلاستینیشن، ابتدا آب و چربی بافت ها با استفاده از حلال هایی مانند استون استخراج می شود. سپس در یک محفظه خلاء، استون با پلیمرهای سیلیکونی یا اپوکسی جایگزین می شود. نتیجه نهایی، بافتی خشک، بدون بو، و بسیار بادوام است که می تواند دهه ها یا حتی قرن ها بدون نیاز به نگهداری خاص باقی بماند. این روش امروزه در موزه های آناتومی در سراسر جهان استفاده می شود.

مومیایی کردن مدرن

سازمان هایی مانند ساموم در ایالات متحده، خدمات مومیایی کردن مدرن را ارائه می دهند که ترکیبی از روش های باستانی و دانش امروزی است. در این روش، پس از تخلیه اعضا، بدن در محلول های نمکی مخصوص غوطه ور شده و سپس با پارچه های مدرن و رزین های پیشرفته پوشانده می شود. هدف این است که فرایندی مشابه مصر باستان با استانداردهای بهداشتی قرن بیست و یکم اجرا شود.

جدول مقایسه تکنیک های حفظ جسد در طول تاریخ

معرفی چند نمونه معروف از مومیایی های جهان

برای درک بهتر تنوع این پدیده، شناخت چند نمونه شاخص که در موزه های جهان نگهداری می شوند، ضروری است.

• توت عنخ آمون: مشهورترین مومیایی مصر که در سال ۱۹۲۲ توسط هاوارد کارتر کشف شد. نقاب طلایی و سه تابوت تو در تو از او، نماد هنر مومیایی سازی در اوج شکوفایی است.
• رامسس دوم: فرعون بزرگ مصر که جسد او به قدری خوب حفظ شده است که در سال ۱۹۷۶ برای درمان عفونت قارچی به فرانسه منتقل شد و حتی برای این سفر به او پاسپورت صادر کردند.
• مرد نمکی زنجان: یکی از کامل ترین مومیایی های طبیعی جهان که در معدن نمک همت آباد ایران کشف شد. این جسد مربوط به دوره هخامنشی است و به دلیل خاصیت نگهدارندگی نمک، جزئیات چهره و موهای او به وضوح قابل مشاهده است.
• اوتسی: مومیایی طبیعی متعلق به حدود ۳۳۰۰ سال پیش از میلاد که در یخچال های طبیعی کوه های آلپ پیدا شد. لباس ها و ابزارهای او اطلاعات بی نظیری از زندگی انسان در عصر مس ارائه می دهد.

پرسش های متداول درباره مومیایی کردن

جمع بندی

مومیایی کردن فراتر از یک روش ساده دفن، نمایشی خیره کننده از تلاقی باورهای عمیق مذهبی، دانش تجربی آناتومی و هنر دست بشر است. از تکنیک های پیچیده مصریان باستان با ناترون و ظروف کانوپیک گرفته تا پدیده های شگفت انگیز طبیعی مانند مرد نمکی زنجان و اوتسی، هر کدام داستان منحصر به فردی از تلاش انسان برای جاودانگی را روایت می کنند. امروزه، اگرچه انگیزه های مذهبی کمرنگ شده اند، اما تکامل این دانش به شکل تکنیک های مدرنی مانند پلاستینیشن، همچنان به پیشرفت علوم پزشکی و درک ما از بدن انسان کمک شایانی می کند. مطالعه این فرایندها به ما یادآوری می کند که مرگ، همواره الهام بخش عمیق ترین نوآوری های بشر بوده است.